Menu

Sava Mrkalj

Sava Mrkalj bio je srpski učitelj, monah i filolog. Poznat je po tome što je 1810. godine napisao tada veoma aktuelnu knjižicu o srpskoj azbuci Salo debelog jera libo azbukoprotres, u kojoj se zalagao za reformu jezika i pravopisa. Ovo delo uticalo je i na Vuka Karadžića.

Sava Mrkalj je rođen 1783. godine u Gornjoj Krajini, u selu Sjeničaku prvobanske pukovnije. Godine 1799. završio je školu i zatim postao srpski učitelj u Gospiću. Kasnije je otišao u Zagreb, u akademiju, pa onda i u Peštu, gde je slušao predavanja iz filozofije i matematike na univerzitetu, a titulisan je kao "svobodnih hudožestva i filosofije doktor."

Bio je dobar znalac latinskog i francuskog jezika, a razumeo je i grčki i jevrejski, što je njegovom filološkom talentu bilo od velike koristi. Napadan je od službenih crkvenih krugova zbog svojih učenih pogleda, Sava je mislio da će ih umiriti ako se pokaluđeri, i zato se 1811. godine u manastiru Gomirju zaista i zakaluđerio i postao jerođakon Julijan. Gonjenja su se samo uvećavala i on je 1813. godine napustio manastir. Godine 1817. izdao je delo "Paliondija" u kome se odrekao svoje grafičko-ortografske reforme. Godine 1827. je poludeo pa je 1833. godine preminuo u bečkoj bolnici za duševne bolesti. 

Ako iko od Srba zaslužuje da bude uvršćen među prvih 100 najvećih i najumnijih ljudi našeg naroda, onda je to svakako reformator srpskog jezika Sava Mrkalj. To je najmanje čime bi mu se nove generacije mogle odužiti za sve što je učinio za svoj narod. Međutim, to se nije dogodilo. Sava Mrkalj je pao u zaborav.

Rođen je 1783, u Lasinjskom Sjeničku, na (Kordunu), četiri godine pre Vuka Karadžića, završio bogosloviju, bio verski i privatni učitelj, arhigimnazista, daroviti student filozofije, logike, fizike i matematike, a učeni svet je fascinirao filozofijom jezika. Vladao je latinskim, nemačkim, francuskim i rusko-slavenskim, služio se grčkim i hebrejskim, a poznavao je italijanski i mađarski. Bio je i vrstan pesnik, polemičar i besednik.

Godine 1810, Mrkalj je u Budimu — malo ranije pre prvog susreta s Vukom, koji je prekinuo učenje u Velikoj školi u Beogradu i u Budim doputovao radi lečenja — štampao slavnu knjižicu s naslovom "Salo debeloga jera libo azbukoprotres". U staroj azbuci, jer je bio znak za glas koji više nije postojao u srpskom jeziku. Sava ga je izbrisao iz azbuke, kao i sva nepotrebna slova. Time je sebi stvorio moćne neprijatelje, pre svih iz redova crkve koja je htela da zadrži pravopisnu tradiciju u unijatskom okruženju.

Već 1811, pošto je kao vrstan logičar i jezički mislilac naučno zasnovao reformu azbuke i najavio da "Jezikoprotres", dolazi do neočekivanog i teško objašnjivog obrta — Mrkalj se povlači u manastir. Ubrzo se sukobljava sa crkvenim dostojanstvenicima, biva razmonašen i prepušten dugom i mučnom lutanju. Teško zarađuje nasušni hleb kao učitelj i veroučitelj, odbijen kada je 1825. molio da ga ponovo prime u manastir, u nervnom rastrojstvu je povredio nekog čoveka koji je od njega tražio privatne časove latinskog jezika. Dospeo je u zatvor, gde je mučen, prebačen je u karlovačku bolnicu, pa u duševnu bolnicu u Beču, gde ga je i Vuk posećivao i gde je umro 1833.

Sava Mrkalj je, dakle, prvi postavio temelje kasnijoj Vukovoj reformi jezika, zalažući se za fonetski pravopis zasnovan na načelu "piši kao što govoriš" i zahtev da narodni jezik postane književni. Iako Mrkalj nije istrajao u borbi za reformu pravopisa i uvođenje narodnog jezika za književni, ostaje dao je on načinio prvi veliki i presudni korak ka demokratizaciji jezika i pisma.

Filmovi o Krajini