Menu

Operacija Oluja

Operacija Oluja je bila vojna akcija Republike Hrvatske u avgustu 1995. godine. Cilj ove operacije je bio zauzimanje najvećeg dela teritorije Republike Srpske Krajine. Operacija je zvanično trajala 4 dana i završila se padom Republike Srpske Krajine.

Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju je operaciju Oluja u prvostepenoj presudi hrvatskim generalima Anti Gotovini i Mladenu Markaču okarakterisao kao udruženi zločinački poduhvat, sa ciljem trajnog i prisilnog proterivanja najvećeg dela Srba sa prostora bivše Republike Srpske Krajine u Hrvatskoj.Međutim, u drugostepenoj presudi su takve tvrdnje odbačene i generali su oslobođeni.

Sa teritorije RSK koju je zauzela hrvatska vojska izbeglo je preko 250.000 Srba.

Prethodna dešavanja

U januaru 1992. godine, dogovor je potpisan od strane predsednika Hrvatske Franje Tuđmana i predsednika Srbije Slobodana Miloševića za prekid vatre između Hrvatske armije i Srba u Hrvatskoj, koje je podržavala Jugoslovenska narodna armija. Sukob se odvijao u Krajini u kojoj su većinu stanovništva činili Srbi. Prekid vatre je dao Hrvatskoj armiji vremena da se bolje pripremi za sledeću bitku.

Tokom sledeće tri godine, hrvatske vojne operacije u Krajini su uglavnom bile ograničene na proveravanje sposobnosti srpske odbrane. Izuzetak je bila Operacija Medački džep u septembru 1993. godine, kad su hrvatske snage sravnile tri srpska sela u planinama u ličkom regionu, što je izazvalo međunarodni incident.

Hrvatska armija je igrala važniju ulogu u zapadnoj BiH i u Posavini gde su se zajedno sa snagama bosanskih Hrvata borili protiv snaga Vojske Republike Srpske.

Uticaj NATO akcija

Nakon zaustavljanja hrvatsko muslimanskog sukoba i potpisivanja Vašingtonskog sporazuma, počela se pripremati Oluja. Septembra 1994, Hrvatska vlada je uz odobrenje Stejt dipartmenta, potpisala ugovor, pod imenom „Demokratski tranzicioni program“, s američkom vojno-konsultantskom kompanijom MPRI (engl. MPRI - Military Professional Resources Incorporated). Prema ovom sporazumu, službenici ove firme, koje je predvodio penzionisani američki general Karl Vuono, su intenzivno radili na obuci hrvatske vojske i oficira u vojnom učilištu „Petar Zrinjski“ u zapadnom delu Zagreba, kao i u drugim garnizonima.

Grupa građana iz Čikaga, pod nazivom „Krajinske žrtve genocida“, tužila je sudu u Ilinoisu kompaniju L-3 Komunikejšns jer je, kako tvrde, MPRI (danas dio holdinga L-3) obučavao i opremao hrvatske snage, kao i učestvovao u planiranju i provođenju akcije Oluja 1995. godine.

Penzionisani pukovnik Hrvatske, Ante Kotromanović, je izjavio da su pored navedene firme hrvatskoj vojsci u pripremi akcije „Oluja“ pomogli francuski vojni stručnjaci, koji su u Šepurinama kod Zadra, osnivali podoficirsku škola i osposobljavali oficirski kadar.

Operacije u julu i avgustu 1995.

1995. godine, vojna efektivnost krajiških Srba i Vojske Republike Srpske je značajno opala. Na obe grupe nije uticao Beograd, odbili su Miloševićeve pokušaje da se zaustavi konflikt. Nisu bili sposobni da održavaju i obnavljaju zalihe oružja. Moral i efektivnost su bili niski, mnoge srpske trupe su bile slabo obučavane. Takođe su ih razarali unutrašnji politički konflikti i loše vojno vođstvo.

Vojska Srba u Krajini (SVK) nije imala dovoljno vojnika. Bilo je samo oko 55.000 vojnika na raspolaganju da čuva front koji je bio dugačak 600 km u Hrvatskoj i još 100 km uz granicu sa Bihaćkim regionom u Bosni. 16.000 od ovih vojnika su bili stacionirani u Istočnoj Slavoniji, što je ostavljalo samo 39.000 vojnika da brani ostatak RSK. Na osnovu borbenog izveštaja koji je Mile Mrkšić, načelnik Glavnog štaba SVK, podneo Gavnom štabu Vojske Jugoslavije, 26. avgusta 1995. godine, na dan napada hrvatskih snaga na zapadne delove SRK vojska SVK je u tim delovima (Kninska Krajina, Lika, Banija i Kordun) imala 24.000 boraca u jedinicama (na raspolaganju je teoretski imala 36.000 vojnika, ali su medicinsko odsustvo i dezerterstvo pre početka napada smanjili taj broj); Hrvatske snage, po istom dokumentu, imale su između 100.000 i 105.000 vojnika u zapadnim delovima, dok je oko 30.000 vojnika raspoređeno u Savoniju. S obzirom da je otprilike pola 5. korpusa ARBiH (Bihać) - oko 7.000 vojnika - bilo upućeno na jedinice SVK, te da su snage Specijalne policije HR učestvovale u napadu sa oko 3.000 vojnika, sveukupan broj napadača na zapadne delove SVK bio je između 110.000-115.000 vojnika.

Srpske izbeglice iz Krajine Nasuprot srpskoj vojsci, hrvatske i bošnjačke armije su značajno ojačale. Imali su novo i modernije oružje i pored toga što je na snazi bio embargo na oružje. Takođe su imali stratešku prednost, mnogo su bile kraće linije komunikacije nego kod Srba.

U leto 1995. godine, hrvatske i muslimanske snage su se udružile i zauzele strateški važne visokokrajiške gradove Glamoč, Bosansko Grahovo i Drvar, kao i donje Livanjsko polje gde su većinsko stanovništvo činili Srbi. Ovaj potez je presekao liniju snabdevanja Srba u Hrvatskoj i opkolio grad Knin sa tri strane. Veliki broj stanovništva sa ovih prostora je morao da napusti svoje domove i ode u Republiku Srpsku i SRJ.

Posledice operacije

Nakon operacije RSK više ne postoji. Većina Srba - preko 250.000 ljudi - je bila proterana.

U operaciji „Oluja“ učestvovalo je 138.500 pripadnika Hrvatske vojske, MUP i Hrvatskog vijeća obrane. Tim snagama su se, prema hrvatskim izvorima, suprotstavile srpske snage od oko 31.000 vojnika. Područje zahvaćeno hrvatskom ofanzivom napustilo je gotovo celokupno srpsko stanovništvo. Kolone izbelica na traktorima i drugim poljoprivrednim vozilima su preko područja pod kontrolom Republike Srpske u zapadnoj i severnoj Bosni krenule ka Srbiji, izložene čestim napadima hrvatskih snaga. Vlasti u Srbiji, čiji su mediji gotovo potpuno ignorisali pad Krajine, izbegličke kolone upućivale su u centre u unutrašnjosti zemlje, uključujući i pokrajinu Kosovo u kojoj većinu čine kosovski Albanci.

Nakon akcije „Oluja“, hrvatske vlasti zatvorile su područje bivše Krajine. Ulaz je bio dozvoljen samo hrvatskoj vojsci i policiji, ali i hrvatskim izbeglicama iz tog područja. Tada je u Hrvatskoj otpočelo sa temeljnim miniranjem i rušenjem praznih srpskih kuća. Posle završetka akcije vršeni su zločini nad preostalim srpskim stanovništvom.

Komandant civilne policije mirovnih snaga UN za područje Knina, general Alan Goran, na kraju svoje misije napisao je u izveštaju da je policija UN na tom području, nakon dolaska hrvatskih snaga, pronašla 128 ubijenih srpskih civila i 73 % uništenih kuća.

Prema nekim podacima (preciznih podataka još nema), u akciji hrvatske vojske „Oluja“ nestalo je 1.805 osoba, a Hrvatski helsinški odbor za ljudska prava tvrdi da je tokom te operacije poginulo 677 civila. Taj odbor je u više navrata optužio hrvatske snage da su tokom operacije „Oluja“ počinile zločine nad srpskim stanovništvom. Spaljeno je preko 20.000 srpskih kuća, dok su ostale opljačkane i razorene.

Dokumentaciono-informativni centar „Veritas“ u svojoj evidenciji ima imena 2.313 poginulih i nestalih Srba. Od toga 1.205 civila, a među njima 522 žene i 12 dece.

11. avgusta, Hrvatsko Ministarstvo Zdravlja je izdalo zvanične podatke žrtava sa hrvatske strane: 174 mrtvih i 1430 ranjenih. 726 vojnika je poginulo sa srpske strane.

Tokom 2013. godine u Srbiji je živelo 42 hiljade Srba iz Hrvatske sa statusom izbeglice.

Ratni zločini i etničko čišćenje

Haški sud je 15. aprila 2011. godine proglasio krivim i osudio na kazne zatvora generale Hrvatske vojske Antu Gotovinu na 24 i Mladena Markača na 18 godina zatvora. Osuđeni su za sudelovanje u udruženom zločinačkom poduhvatu kojeg je predvodio Franjo Tuđman, a čiji je cilj bio da tokom i nakon „Oluje“ prisilno i trajno uklone srpsko stanovništvo iz Krajine. Haški sud ih je proglasio krivim za krivična dela progona, deportacije, pljačke, razaranja, ubistva, nečovečna dela i okrutno postupanje, a oslobodio ih je odgovornosti za prisilno premeštanje stanovništva.

Tokom operacije, ubijeno je oko 2.650 civila, a preko 340.000 je izbeglo. Srpsko stanovništvo je ubijano sistematski, njihovi domovi su pljačkani a zatim paljeni, kako bi se izbrisao trag o njihovom postojanju na ovim prostorima.

Javno kritikujući etničko čišćenje, američki vojni planeri su pomogli Hrvatskoj da izvede najveće etničko čišćenje tokom tog rata. Penzionisani američki general Čarls Bojd, zamenik komandanta NATO-a, potvrdio je da su SAD pomagale pri osmišljavanju i sprovođenju tog plana.

Kanadski oficir iz sastava UN je identifikovao albanskog separatističkog lidera Agima Čekua, odgovornog za masakr nad Srbima. Ema Bonino, Evropski komesar za izbeglice, konstatovala je da je oko 10.000 Srba nestalo iz kolone izbeglica koja je bežala pred hrvatskim napadom na Krajinu. Mnogi od njih su završili u masovnim grobnicama. Helsinška federacija za ljudska prava saopštila je 21. avgusta 1995. godine u Beču da u Krajini postoje masovne grobnice ubijenih Srba.

Filmovi o Krajini